Tu âs cirût la peraule
Tu âs cirût la peraule
buttare
torne indaûr

bilengâl

buttare v.tr., v.intr.
  • 1a

    v.tr. butâ Copie

    [FO] (butâ, tirâ alc, pal plui cence une direzion precise)
    buttare un sasso contro un barattolo = butâ un clap cuintri di un gamelot

    v.tr. butâ, bati, zuiâ Copie

    (tal zûc des cjartis, zuiâ une cjarte)
    era il mio turno e ho buttato la mia carta = mi tocjave a mi e o ai zuiât la mê cjarte
  • 1b

    v.tr. butâ Copie

    [FO] (sburtâ, fâ colâ alc o cdn.)
    qualcuno ha buttato per terra il vaso = cualchidun al à butât par tiere il vâs
  • 1c

    v.tr. butâ vie Copie

    [FO] (butâ vie, butâ di bande alc)
    ho buttato l'immondizia = o ai butât vie lis scovacis

    v.tr. butâ, straçâ Copie

    (strassâ vie alc cence prudence)
    ha buttato tutti i suoi soldi in quell'affare = al à butât ducj i siei bêçs in chel afâr
  • 1d

    v.tr. butâ Copie

    [FO] (meti alc a cuei inte aghe bulinte)
    ho appena buttato la pasta, sarà pronta in otto minuti = o ai juste butade la paste, e sarâ pronte in vot minûts
  • 2

    v.tr. butâ fûr, dâ fûr Copie

    [FO] (emeti, fâ jessî alc)
    il pozzo non butta più acqua = il poç nol bute fûr plui aghe
    la teiera ha buttato un fischio = la teiere a à dât fûr une sivilade

    v.tr. menâ, butâ fûr Copie

    (di plantis, menâ, ancje ass.)
    buttare germogli = butâ fûr butui
    il gelsomino inizia a buttare = il zessalmin al tache a menâ
  • 3a

    v.intr. butâ, tirâ Copie

    [FO] (che al fâs previodi une evoluzion o che si svicine a alc)
    il tempo butta al freddo = il timp al bute in frêt
    questo colore butta al giallo = chest colôr al tire sul zâl
  • 3b

    v.intr. butâ Copie

    [FO] (ass. o cuntun av., vê une cierte risulte)
    aspetta di vedere come butta = spiete di viodi cemût che e bute
    butta benino = e bute benut

locuzions

    buttare a catafascio
  • [CO] (cjale mandare in rovina)
  • buttare a mare
  • meti di bande, butâ vie, butâ di bandeCopie
    [CO] (liberâsi di alc o cdn.)
    buttiamo a mare le teorie precedenti = metìn di bande lis teoriis di prin lo hanno buttato a mare quando non serviva più = lu àn butât di bande cuant che nol coventave plui
  • buttare a terra
  • [CO] (cjale buttare giù)
  • buttare acqua sul fuoco
  • butâ aghe sul fûc, distudâ lis boris, bonâ, cuietâ il mont, meti agheCopie
    [CO] (calmâ, cuietâ une situazion)
    non è la persona adatta a buttare acqua sul fuoco = nol è chel just par meti aghe sarebbe stato più opportuno buttare acqua sul fuoco invece che protestare = al sarès stât miôr distudâ lis boris impen che protestâ
  • buttare al vento
  • butâ vie, butâ a slasCopie
    [CO] (butâ vie)
    buttare al vento un progetto = butâ vie un progjet ha buttato al vento la sua vita = al à butât a slas la sô vite
  • buttare all'aria
  • butâ par aiarCopie
    [CO] (meti in disordin)
  • mandâ par aiarCopie
    [CO] (ruvinâ, mandâ in ruvine)
  • buttare dalla finestra
  • butâ pal barconCopie
    (no rivâ a doprâ, a vê zovament o profit)
    buttare dalla finestra una occasione = butâ pal barcon une ocasion
  • butâ pal barconCopie
    [CO] (straçâ, doprâ cence criteri)
    non buttiamo i soldi dalla finestra = no stin a butâ i bêçs pal barcon
  • buttare fango
  • sporcjâ la museCopie
    [CO] (caluniâ, infamâ)
  • buttare fuori
  • butâ fûr, parâ fûrCopie
    [CO] (mandâ vie)
    buttare fuori dalla porta = butâ fûr de puarte oppure parâ fûr de puarte
  • mandâ fûrCopie
    (eliminâ)
    sfogati, butta fuori tutto quel malumore = sbrochiti, bute fûr dut chel marum
  • butâ fûrCopie
    [BU], [CO] (dî a clâr)
    buttare fuori quello che si deve dire = butâ fûr ce che si à di dî
  • buttare giù
  • butâ jù, parâ jùCopie
    [CO] (disdrumâ)
    buttare giù una casa = butâ jù une cjase
  • butâ jù, parâ jù, mandà jù, gloti jùCopie
    [CO] (gloti)
    buttare giù un sorso d'acqua = parâ jù un got di aghe
  • butâ jù, parâ jù, mandà jù, gloti, paidîCopie
    [CO] (sopuartâ une ofese, une umiliazion)
  • butâ jùCopie
    [CO] (scrivi di buride)
    buttare giù una lettera = butâ jù une letare
  • butâ jù, avilî, scunîCopie
    [CO] (avilî)
    la brutta notizia lo ha buttato giù = la brute gnove lu à butât jù
  • butâ jùCopie
    [CO] (discreditâ)
    la critica ha buttato giù il suo ultimo spettacolo = la critiche e à butât jù il so ultin spetacul
  • butâ jù, scunîCopie
    [CO] (fâ debil, gjavâ fuarce)
    la febbre lo ha buttato giù = la fiere lu à butât jù
  • buttare giù la pancia
  • parâ jù la panze, butâ jù la panzeCopie
    [CO] (smagrî la panze)
    ha buttato giù la pancia con un po' di sport = al à butât jù la panze cuntun pôc di sport
  • buttare giù peso
  • la jù, butâ jù pês, lâ jù di pês, dâ jù pês, mandâ jù pês, dâ jù chilos, butâ jù la panze, mandâ jù la panze, butâ jù chilos, mandâ jù chilosCopie
    [CO] (smagrîsi, calâ di pês)
    va spesso a correre e così ha buttato giù peso = al va dispès a cori e cussì al à butât jù pês
  • buttare il bambino con l'acqua sporca
  • netâ l'ort cun dutis lis verzisCopie
    [CO] (butâ di bande alc cence cerni ce che al è bon di ce che nol è bon)
  • buttare in faccia
  • butâ tai voi, butâ in muse, dâ in muse, dâ pai voi, butâ in voliCopie
    [CO] (butâ intor une colpe)
    ci hanno buttato in faccia la verità = nus àn dade pai voi la veretât ci hanno buttato in faccia le nostre colpe = nus àn dâts in muse i nestris tuarts
  • buttare in, per aria
  • [CO] (cjale buttare all'aria)
  • buttare in, sul volto
  • [CO] (cjale buttare in faccia)
  • buttare l'acqua sporca con il bambino dentro
    buttare l'amo
  • [CO] (cjale gettare l'amo)
  • buttare l'occhio
  • dâ di voli, butâ il voli, butâ un voliCopie
    [CO] (cjalâ di corse o di scuindon, cucâ)
  • buttare là
  • butâ làCopie
    [CO] (dî alc fasint fente di no dâi impuartance)
    nel mezzo del discorso ha buttato là quella proposta = tal mieç dal discors al à butât là chê propueste
  • buttare la tonaca
    buttare le braccia al collo
  • cjapâ a bracecuel, butâsi a bracecuelCopie
    [CO] (-)
    appena mi ha visto mi ha buttato le braccia al collo = a pene che mi à viodût mi à cjapât a bracecuel
  • buttare le parole
  • straçâ flât, spaçâ flâtCopie
    [CO] (tabaiâ dibant)
    parlare con lui è come buttare le parole = tabaiâ cun lui al è tant che spaçâ flât
  • buttare olio sul fuoco
  • butâ vueli sul fûc, stiçâ lis boris, meti fûc su fûc, meti il fûc dongje dal strancCopie
    [CO] (stiçâ un contrast, une passion)
  • buttare olio sulle fiamme
  • buttare polvere negli occhi
  • butâ fum tai voi, butâ cinise tai voi, butâ polvar tai voi, striçâ cevole tai voi, striçâ limons tai voi, vendi cassie par triacjeCopie
    [CO] (imbeverâ, dâle di intindi)
    con la sua parlantina buttava polvere negli occhi a tutti = cu la sô bardele al butave cinise tai voi a ducj
  • buttare sangue
  • spudâ balins, butâ sanc, spudâ sancCopie
    [CO] (sfadiâ une vore)
    tutti hanno dovuto buttare sangue per passare quell'esame = ducj a àn vût di butâ sanc par passâ chel esam
  • buttare via
  • butâ fûr, butâ vieCopie
    [CO] (liberâsi, spec. di alc che nol covente)
    ha buttato via i giornali vecchi = al à butât vie i gjornâi vecjos
  • butâ vie, straçâ, dissipâCopie
    (spindi cence criteri)
    buttare via i risparmi = butâ vie i sparagns ha buttato via il suo ingegno = al à butât vie il so inzen
  • butâ vieCopie
    (tant che escl. par preseâ)
    ha vinto seimila euro, buttali via! = al à vinçût sîs mil euros, butiju vie!
  • da buttare
  • di butâCopie
    [CO] (di robe masse ruvinade par podê jessi doprade)
    questa gonna è ormai da buttare = cheste cotule aromai e je di butâ

monolengâl

bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Dâ jù, soredut plui voltis, su di alc
esemplis
"batint il martiel sul incuin che al sunave tant che une cjampane pal fûc"
gjavât fûr di "Come tai romançs" di Alan Brusini
"il vieli al batè l'açalin e la lescje si impià"
gjavât fûr di "La aghe da pît la cleve" di Dino Virgili
"i muredôrs a jemplarin di ciment e claps; a baterin il beton par che si infissìs"
gjavât fûr di "La aghe da pît la cleve" di Dino Virgili
bati v.tr.
(ba-ti)
Fâ che alc o une part dal cuarp e dedi un colp, ancje cence volê cuintri di alc
sinonims
petâ dentri, pocâ
esemplis
"stâ atent di no bati il cjâf"
"al veve di vê batude la muse, parcè che in bande dal cerneli al coreve un riul di sanc"
gjavât fûr di "Trê feminis" di Gianni Gregoricchio
bati v.tr.
(ba-ti)
Tocjâ, ancje cence tante fuarce
esemplis
"pre Checo i batè la man su la spadule, in confidence"
gjavât fûr di ""Nocent"" di Maria Forte
bati v.tr.
(ba-ti)
Movi svelte une part dal cuarp
sinonims
sbatacolâ, scjassâ
esemplis
"il colomp, par un moment, al restave incjantât, al bateve lis alis par tornâlis a industriâ"
gjavât fûr di "Cjase di Dalban" di Maria Forte
bati v.intr.
(ba-ti)
Vê un moviment ritmic di contrazion e distension
sinonims
palpitâ, pocâ, pulsâ, scampanotâ
esemplis
"si gjavà une manece par viodi cun doi dêts sul cuel se si sintive il cûr a bati"
gjavât fûr di "Un piçul particolâr" di Fabian Ros
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Lâ a finî su alc, soredut cun regolaritât
sinonims
esemplis
"difûr al svinte, a voltis al lampe e al tone e la ploie e bat a bugadis sui veris"
gjavât fûr di "Un pugn di moscjis" di Pieri Somede dai Marcs
bati v.tr.
(ba-ti)
Dâ jù pachis
esemplis
"une volte un stampadôr inrabiât lu veve batût e blestemant i veve dit che chel nol jere lavôr par lui"
gjavât fûr di "Sul agâr" di Pieri Menis
bati v.intr.
(ba-ti)
Jessi impegnât intun combatiment
sinonims
esemplis
"Garibaldi al rivà propit dongje di nô che o batevin, e lis balis a sivilavin e a fasevin pericul pardut"
gjavât fûr di "Cjase di Dalban" di Maria Forte
"i furlans de Julie a àn tignût dûr a sun di patî e murî: ordin di murî sul puest cence molâ e cence vê cun ce e parcè bati"
gjavât fûr di "Cuintristorie dal Friûl dal 1866 fint in dì di vuê" di Francesc Placerean
bati v.tr.
(ba-ti)
Tormentâ
sinonims
lambicâ, tormentâ, travaiâ
esemplis
"il Friûl al jere batût di une altre tremende scjassade, dal taramot dai 15 di Setembar"
gjavât fûr di "Memoriis di politiche linguistiche" di Adrian Cescje
bati v.tr.
(ba-ti)
Vinci intune competizion, intun confront, intun conflit e v.i.
sinonims
avanzâ, passâ, sbaraiâ, superâ, vinci
esemplis
"il 23 di Març [dal 1849] i piemontês a forin batûts a Novara e la vuere e finì, lassant Vignesie bessole"
gjavât fûr di "Zuan Batiste Cavedalis - Une vite esemplâr" di Giovanni Pillinini
"inte partide zuiade nossere la scuadre blancje no à fastidis a bati il Vicenza"
gjavât fûr di "Cope Italie, l’Udin al va indenant e il Pordenon si ferme" di Marc Stolf
bati v.tr.
(ba-ti)
[TS] (sport) Meti la bale in zûc o tornâ a meti la bale in zûc (ancje ass.)
sinonims
esemplis
"intal principi dal secont timp la Juve Stabia e je pericolose cuntune combinazion che e tache dal corner batût di Ricci"
gjavât fûr di "Pordenone – Juve Stabia 2-1" di Marc Stolf
bati v.tr.
(ba-ti)
Intai zûcs di cjartis, butâ jù une cjarte
sinonims
esemplis
"al tornave a cjase cjoc, al pestave Catine, la sô femine, dopo jessi stât dut il dopomisdì a bati lis cjartis ta la ostarie"
gjavât fûr di "La spiarie" di Pieri Somede dai Marcs
bati v.tr.
(ba-ti)
Segnâ un ritmi cun colps
esemplis
"bati il pît sunant la ghitare"
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Des cjampanis o di altris struments, sunâ pes oris o par cualchi altre reson
sinonims
esemplis
"nol veve ancjemò batût misdì, che e fo une altre volte a Rivis Darcjan"
gjavât fûr di "Trê feminis" di Gianni Gregoricchio
"l'orloi sul mûr al batè lis nûf e mieze"
gjavât fûr di "Prime di sere" di Carlo Sgorlon
bati v.intr.
(ba-ti)
Di sfranzel, mierli e di altris uciei., fâ une sivilade curte, lizere e ripetude
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Riferîsi a alc cun insistence (fig.)
esemplis
"a son almancul sîs mês che nô e altris o batìn chest cantin"
gjavât fûr di "Cuarde e savon" di Josef Marchet
"onorâ nol vûl dî, come che si à simpri batût e insegnât, ubidî, ma alc di plui"
gjavât fûr di "La eterne lote dai furlans" di Antoni Beline
"i miei gjenitôrs a batin une vore sul pont "colaborâ" e massime sul ordin"
gjavât fûr di "Sul florî" di AAVV
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Dâ piçui colps tant che segnâl par che cualchidun al vegni a vierzi o a fevelâ
sinonims
esemplis
"al rivà su la puarte e al batè, malsigûr"
gjavât fûr di "Rosaris" di Meni Ucel
"che al bati sul banc, che al bati fuart, al viodarà che si svein"
gjavât fûr di "I forescj" di Alan Brusini, Gian Paolo Linda
bati v.tr.
(ba-ti)
Frecuentâ dispès
sinonims
bacigâ, frecuentâ, praticâ, triscâ, ve a ce fâ, vê a man
esemplis
"fra Anselm al jere cognossût in dut il borc par vie che a jerin un grum di agns che al bateve chê strade"
gjavât fûr di "Chei di Muraie" di Pieri Menis
"Vigji cun tancj agns che al bateve la taviele e i paîs dal Comun, fasint ancje il cursôr, al cognosseve i nons di ducj"
gjavât fûr di "Vigji il vuardian" di Lucio Perès
bati v.intr.
(ba-ti)
Prostituîsi su la strade
esemplis
"o podevin cussì creâ jo e barbe Oglala la nestre pornostar personâl, invezit di lâ a cirî chês femenutis che a batevin a Passarian"
gjavât fûr di "Sense" di Checo Tam
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
Passâ par un puest, soredut par cirî alc
sinonims
cjoli, compassâ, perlustrâ, stazâ, talpinâ, zirâ
esemplis
"sì lafè… jo a bati tal desert e a scombati cul ghibli, cu la sêt, cui pedoi"
gjavât fûr di "Tripoli bel sol d'amore" di Pieri Somede dai Marcs
"ducj i fossâi ju bateve ad a ments, e lis incrosaduris des aghis sfiliadis di bladaçs dai palûts"
gjavât fûr di "Il vivi al è chel rangjâsi" di Maria Forte
bati v.tr., v.intr.
(ba-ti)
[CO] (milit.) Colpî un obietîf cun tancj tîrs di artiliarie
esemplis
"prime dal assalt dai fants, i canons a usavin a bati lis trinceis dai nemiis"
bati v.tr.
(ba-ti)
[TS] (topogr.) Rilevâ la posizion planimetriche e altimetriche cul partî dal pont di stazion
esemplis
"bati lis cuotis"
bati v.tr.
(ba-ti)
Dâ colps par dividi grans, semencis o liùms di parts vegjetâls che si scartin
sinonims
machinâ
esemplis
"si veve di bati il forment, in chei agns il forment si lu puartave cjase, a turni la trebie e leve di une cjase a chê altre"
gjavât fûr di "Jo e Graziella" di Mario Beltramini
"la int intai curtîi e finive in chê volte di bati, e ancjemò pal aiar e svolave la bule"
gjavât fûr di "Il prin sarasin" di Catarine Percude
bati v.tr.
(ba-ti)
Movi fuart un o plui ingredients cul batiûfs o cun cualchi altri imprest par messedâ e formâ sbrume
sinonims
esemplis
"bati i ûfs cul zucar, fin che no vegnin sbrumôs e blancs"
gjavât fûr di "Tarta de Santiago - Torte di Sant Jacum di Galizie" di Sandri Carrozzo
bati v.tr.
(ba-ti)
Scrivi cuntun imprest a tastiere o a botons
sinonims
esemplis
"cuant che al veve batût a machine chescj sfueis pre Antoni al veve a pene 33 agns"
gjavât fûr di "La fabriche dai libris... Riflessions di un predi cjargnel" di Roman Michelot
"sô sûr i veve fat bati un telegram, «ven subit, to pari al stâ tant mâl»"
gjavât fûr di "La cjarande" di Pieri Somede dai Marcs
bati v.tr.
(ba-ti)
Stampâ
esemplis
"un libri di storie dal Friûl, prontât dal diretôr dal sfuei Friuli d'Oggi, Zuan Franc Elar, al jere za stât scrit e batût in tipografie"
gjavât fûr di "Memoriis di politiche linguistiche" di Adrian Cescje
bati v.tr.
(ba-ti)
Lavorâ un metal dant colps
esemplis
"si sente da pît il bearç, daprûf des batadoriis e li al tache a bati falcets"
gjavât fûr di "Lis predicjis dal muini" di Josef Marchet
"un omenut dut neri pal fum al bateve sul incuin un fier di cjaval dut sbolçât"
gjavât fûr di "Grivôr" di Franca Mainardis
bati v.tr.
(ba-ti)
Produsi monede di metal o di cjarte
esemplis
"il stes Conrât al dave a Popon il dirit di bati monede, che al vignive a significâ une vere sovranitât"
gjavât fûr di "Cuintristorie dal Friûl fin sot la Italie" di Josef Marchet
bati v.tr.
(ba-ti)
Bolâ, o par estension ancje dome dâ fûr un document cun valôr uficiâl
esemplis
"no son obleadis a bati la ricevude fiscâl"
gjavât fûr di "Nonos e nonis a nauli" di Riedo Pup
bati v.intr.
(ba-ti)
Vê une corispondence, un risultât just
sinonims
esemplis
"tra ce che o vin vendût e i bêçs che a son in casse i numars no batin"
detulis
"a bati e a tornâ a bati, si vierç la puarte"
"a palâ nêf e a spacâ coculis, dut lavôr dibant"
"bisugne bati il fier cuant che al è cjalt"
"bisugne bati par che a vierzin"
"cualchi len al nas par indorâ, cualchidun par bati il mus e cualchidun par fâ coronis"
"cui che nol po bati il mus al bat la siele"
"cul bati il martiel si cjate la magagne"
"i gjats no muerin se no batin il nâs"
"il soreli al bat tal pantan ma no si sporcje"
"la lenghe a bat dulà che il dint al dûl"
"no si po fâ di Crist e bati batecui"
"prin di dî une peraule, bisugne bati la ale tant che il gjal"
"se la invidie e fos la fiere, trops di lôr le batarès"
"se no si po bati il cjaval, si bat la siele"
"trê voris a son dibant: palâ nêf, bati coculis e copâ oms"
torne sù
torne sù